Սեդրիկ Ֆուսար — International Center for Justice Alliance-ի հիմնադիրն ու նախագահը, Մանչեսթերի Մետրոպոլիտեն համալսարանի՝ երեխաների արդարադատության ոլորտում հրավիրված պրոֆեսոր, Սթրաթքլայդի համալսարանի Երիտասարդների անվտանգության և քրեական արդարադատության կենտրոնի ասոցիացված մասնագետ։

Այսօր ցանկանում եմ ներկայացնել երեխաների արդարադատության համակարգի վերաբերյալ մի փոքր այլ մոտեցում՝ ավելի շատ անդրադառնալով քրեական արդարադատության այն հատվածին, որը վերաբերում է օրենքի հետ խնդիրներ ունեցող երեխաներին, և ձեզ առաջնորդել մի մտորումից՝ «երեխայահարմար (child-friendly) արդարադատությունից» դեպի «երեխայակենտրոն (child-centered) արդարադատություն»։

Երեխաների արդարադատությունը որևէ երկրորդական կամ սահմանափակ ոլորտ չէ։ Խոսքը աշխարհի բնակչության հսկայական հատվածի մասին է։ Մենք խոսում ենք երեխաների մասին, որոնք աշխարհում հաշվվում են շուրջ 2.3 միլիարդ։

Այսպիսով, ինչպես սահմանված է ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիայում (UNCRC), երեխան համարվում է 0-ից մինչև 18 տարեկան անձը։ Կոնվենցիայի շրջանակում «երիտասարդ» հասկացություն որպես առանձին իրավական կատեգորիա չկա․ կա երեխա, իսկ այնուհետև՝ չափահաս։ Այսինքն՝ մինչև 18 տարեկան յուրաքանչյուր անձ երեխա է և ունի հատուկ իրավունքներ։

Սա կազմում է աշխարհի ընդհանուր բնակչության մոտավորապես մեկ երրորդը։ Որոշ երկրներում երեխաների բաժինը կարող է հասնել բնակչության 40%-ին։ Իսկ եթե դրան ավելացնենք մինչև 25 տարեկան երիտասարդ չափահասներին, ապա որոշ երկրներում այդ խմբի ընդհանուր մասնաբաժինը կարող է հասնել 50, 55 կամ նույնիսկ 60 տոկոսի՝ օրինակ՝ Պակիստանում, Եգիպտոսում և այլ երկրներում։

Այսպիսով, մենք խոսում ենք ոչ թե որևէ նեղ կամ նիշային ոլորտի, այլ բնակչության շատ մեծ հատվածին վերաբերող համակարգի մասին՝ երկրների մեծ մասում։

Գալով արդարադատությանը՝ կիսվեմ Քինանի և Ուայթի հետազոտությամբ, որը շատ լավ ցույց է տալիս, որ երեխաների կողմից կատարվող հանցագործությունները էպիզոդիկ են, այսինքն՝ սովորաբար տեղի են ունենում մեկ կամ երկու անգամ։ Դրանք նաև անցումային բնույթ ունեն։ Գագաթնակետը մոտավորապես 14–17 տարեկանում է, որից հետո ցուցանիշը բնականաբար նվազում է։ Եվ դրանք հաճախ պատեհապաշտական բնույթ ունեն, այսինքն՝ նախապես ծրագրված չեն։

Օրինակ՝ կարող է լինել հասակակիցների ճնշում․ «Ես ընկերներիս հետ էի, պատուհանը բաց էր, որոշեցինք ներս մտնել ու համակարգիչը կամ կատվին վերցնել»։

Ունենք նաև UNICEF-ի կողմից մի քանի տարի առաջ իրականացված հետազոտություններից մեկը, որը ցույց է տվել, որ օրենքի հետ հակասության մեջ գտնվող երեխաների 90%-ը առաջին անգամ է իրավախախտում կատարում։ Իսկ այդ 90%-ից 80%-ը հետագայում այլևս երբեք իրավախախտում չի կատարում՝ անկախ նրանից, թե մենք ինչ միջոցներ կձեռնարկենք։

Այսինքն՝ մենք պետք է մտածենք, թե երեխայի զարգացման այս փուլում տվյալ իրավիճակին ինչպիսի արձագանք պետք է տանք։

Արդյունքները բավական տպավորիչ են։ 2011 թվականից ի վեր նրանք գրանցել են՝

• գրեթե 90% նվազում 12–15 տարեկան երեխաների ուղղորդումների թվի մեջ,
• 93% նվազում 16–17 տարեկան երեխաների դատապարտման մակարդակում,
• և գրեթե 98% նվազում ազատազրկման պատիժների կիրառման մեջ։

Գիտեմ՝ սա մի քիչ նման է Լատինական Ամերիկայի ընտրությունների արդյունքներին, բայց իսկապես՝ 98% նվազում ազատազրկման պատիժների մեջ։

Դրա արդյունքում, քանի որ այլևս երեխաներ չէին պահվում կալանքի տակ, կամ առնվազն՝ անչափահաս իրավախախտների հաստատություններում, որոշեցին փակել և վերացնել մինչև 18 տարեկան երեխաների համար նախատեսված այդպիսի կալանավորման հնարավորությունը։ Այդ հաստատություններն իրականում շատ նման էին բանտերի։

Գիտեք, լավ պրակտիկան կարևոր է, և մենք պետք է նորարարություններ ունենանք։ Այսօր դա բավական դժվար է, հատկապես երբ ամենուր բյուջետային կրճատումներ են տեղի ունենում։ Շատ դժվար է շարունակել նորարարություններ իրականացնել։ Բայց մենք պետք է ոգեշնչվենք ամբողջ աշխարհի տարբեր երկրներում և համակարգերում կիրառվող փորձից և փորձենք։

Սակայն այստեղ խնդիրը միայն մեկ պիլոտային ծրագրի իրականացումը չէ, կամ մեկ առանձին լավ պրակտիկա ունենալը։ Կարևորն այն է, որ այդ պրակտիկան դառնա կանոն։

Եվ ուզում եմ ասել, որ մենք շատ երկար ժամանակ աշխատել ենք՝ ընթացակարգերի մակարդակում երեխայամետ արդարադատություն ներդնելու ուղղությամբ։ Կարծում եմ՝ հիմա ժամանակն է զարգացնելու ավելի համակարգային պարտավորություն՝ երեխային դնելով համակարգի կենտրոնում։ Եվ մենք արդեն ունենք ապացույցներ, որ դա աշխատում է։

Հիմնական եզրահանգում

Երեխայակենտրոն արդարադատությունը նպատակ ունի ոչ միայն ապահովելու երեխայի իրավունքների պաշտպանությունը իրավական գործընթացներում, այլև նպաստելու նրա վերականգնմանը, զարգացմանը և հասարակության մեջ լիարժեք ներառմանը։

Այս մոտեցումը կարևոր է նաև Հայաստանում երեխաների մասնակցությամբ արդարադատության համակարգի զարգացման և երեխաների լավագույն շահին համապատասխան ընթացակարգերի կատարելագործման համար։

ԵԼՈՒՅԹԻ ԳԼԽԱՎՈՐ ՈՒՂԵՐՁԸԱրդարադատության համակարգը պետք է վերանայվի երեխայի իրավունքների ու կարիքների տեսանկյունից՝ առաջնահերթ համարելով նրա զարգացումը, անվտանգությունն ու ապագան։