Երեխաների մասնակցությունը իրենց կյանքին վերաբերող որոշումների կայացմանը դարձավ Աթենքում անցկացված «Connect to Protect» միջազգային համաժողովի առանցքային թեմաներից մեկը։ Տարբեր երկրների փորձագետներն ընդգծեցին, որ երեխաներին լսելը կարևոր է, սակայն իրական մասնակցության համար անհրաժեշտ է, որ նրանց կարծիքը կարողանա ազդել որոշումների և ծառայությունների վրա։

Համաժողովի ընթացքում այս հարցին անդրադարձան երեխաների իրավունքների միջազգային փորձագետ Ֆիլիպ Ջաֆեն, սոցիալական պաշտպանության և արդարադատության ոլորտների մասնագետները, ինչպես նաև երիտասարդների մասնակցային ծրագրերի ներկայացուցիչները։

Երեխայի կարծիքը լսելը դեռևս բավարար չէ

Երեխայի իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի 12-րդ հոդվածն ամրագրում է երեխայի՝ իրեն վերաբերող հարցերի վերաբերյալ սեփական կարծիքն ազատ արտահայտելու և այդ կարծիքը պատշաճ կերպով հաշվի առնելու իրավունքը։

Ֆիլիպ Ջաֆեն իր ելույթում և պանելային քննարկման ընթացքում ընդգծեց, որ երեխաների մասնակցությունը երբեմն սահմանափակվում է նրանց կարծիքը հարցնելով՝ առանց այդ կարծիքի հիման վրա որևէ իրական փոփոխություն իրականացնելու։

Նրա մոտեցմամբ՝ երեխաների մասնակցությունը կարող է համարվել իմաստալից միայն այն դեպքում, երբ մեծահասակները պատրաստ են երեխաների ներկայացրած տեսակետների հիման վրա վերանայելու սեփական որոշումները։

Այս սկզբունքը վերաբերում է ինչպես երեխայի անհատական դեպքի կառավարմանը, այնպես էլ ծառայությունների, ծրագրերի և հանրային քաղաքականությունների մշակմանը։

Երեխայի մասնակցությունը անհատական աջակցության ծրագրերում

Համաժողովի ընթացքում ներկայացվեց տեղահանված և պատերազմական փորձառություն ունեցող երեխաների հոգեսոցիալական վերականգնման մեթոդը, որի հիմքում երեխայի կողմից ընտրված նպատակն էր։

Մասնագետը երեխային չէր պարտադրում, թե ինչ պետք է նշանակի նրա վերականգնումը։

Փոխարենը երեխան ինքն էր ընտրում, թե իր կյանքի որ փոփոխությունն է իր համար ամենակարևորը։

Նա կարող էր ցանկանալ նոր ընկերներ ունենալ, վերականգնել ընտանիքի անդամի հետ հարաբերությունը, կրկին վստահել իրեն կամ հաղթահարել առօրյա կյանքի որևէ վախ։

Այս մոտեցումը ցույց է տալիս, որ երեխայի սեփական նպատակների ճանաչումը կարող է նպաստել ավելի անհատականացված և արդյունավետ աջակցությանը։

Երեխաների մասնակցությունը արդարադատության համակարգի բարեփոխումներին

Համաժողովում ներկայացվեցին նաև միջազգային օրինակներ, երբ երեխաներն ու երիտասարդները մասնակցել են իրենց համար նախատեսված արդարադատության ծառայությունների և քաղաքականությունների մշակմանը։

Մասնավորապես, անդրադարձ կատարվեց Մեծ Բրիտանիայում գործող մասնակցային նախաձեռնություններին, որոնց միջոցով բարդ կենսափորձ ունեցող երիտասարդները հնարավորություն են ստացել ներգրավվելու տարբեր խորհրդակցական մարմինների և ծառայությունների բարելավման գործընթացներում։

Ներկայացվեց նաև Սլովենիայի փորձը, որտեղ երեխաները ներգրավվել էին երեխայակենտրոն արդարադատության և Barnahus մոդելի ներդրման հետ կապված քննարկումներում։

Այս օրինակները ցույց են տալիս, որ երեխաների փորձառությունը կարող է արժեքավոր լինել ոչ միայն անհատական որոշումների, այլ նաև օրենսդրական և համակարգային բարեփոխումների համար։

Երիտասարդների մասնակցությունից դեպի առաջնորդություն

Մեկ այլ կարևոր քննարկում վերաբերում էր երեխաների և երիտասարդների մասնակցությանը թվային տեխնոլոգիաների ստեղծման գործընթացում։

ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի նորարարական նախաձեռնությունների ներկայացման ընթացքում ընդգծվեց, որ երիտասարդներին միայն տեխնոլոգիաների վերաբերյալ կարծիք արտահայտելու հնարավորություն տալը բավարար չէ։

Անհրաժեշտ է ստեղծել պայմաններ, որպեսզի նրանք ձեռք բերեն տեխնոլոգիական հմտություններ, մասնակցեն թվային գործիքների նախագծմանը և մշակեն իրենց ու մյուս երեխաների համար անվտանգ լուծումներ։

Որպես օրինակ՝ ներկայացվեցին ծրագրեր, որոնց շրջանակում երիտասարդները սովորում են տեսախաղերի ստեղծում, ծրագրավորում և թվային անվտանգության սկզբունքներ։

Այս մոտեցումը երեխաներին դիտարկում է ոչ միայն որպես ծառայությունների կամ տեխնոլոգիաների օգտատերեր, այլև որպես փոփոխություն ստեղծող ակտիվ մասնակիցներ։

Երեխաների մասնակցությունը պետք է լինի ներառական

Համաժողովի ընթացքում առանձնահատուկ ուշադրություն դարձվեց այն երեխաների մասնակցության ապահովմանը, որոնց ձայնը հաճախ բավարար չափով ներկայացված չէ։

Դրանց թվում են հաշմանդամություն ունեցող երեխաները, խնամքի հաստատություններում ապրող երեխաները, փախստական և միգրանտ երեխաները, բռնության փորձառություն ունեցող և սոցիալապես խոցելի պայմաններում ապրող երեխաները։

Նրանց մասնակցության համար անհրաժեշտ է ապահովել հասանելի, անվտանգ և տարիքին համապատասխան մեխանիզմներ։

Կարևոր է նաև, որ երեխաները հասկանան՝ ինչ նպատակով է հարցվում իրենց կարծիքը, ինչպես է այն օգտագործվելու և ինչ փոփոխություններ են կատարվել իրենց մասնակցության արդյունքում։