Eurochild 2026 համաժողովի շրջանակում մասնակցեցինք աշխատարանին, որի ընթացքում քննարկվեց այսօր առավել արդիական հարցերից մեկը․ ինչպե՞ս պաշտպանել երեխաներին առցանց վտանգներից՝ առանց պարզապես արգելելու սմարթֆոնները, սոցիալական ցանցերը կամ արհեստական բանականության գործիքները։                                                                            

Աշխատարանի հիմքում ICAM-ի և Eurochild-ի համատեղ նախաձեռնությունն էր, որի շրջանակում 15–16 տարեկան երեխաները աշխատում են 11–12 տարեկան երեխաների հետ՝ փոխանցելով անվտանգ և պատասխանատու առցանց վարքագծի հմտություններ։ Նախաձեռնությունը հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ երեխաները հաճախ ավելի հեշտ են ընկալում և ընդունում իրենց հասակակիցների փորձն ու խորհուրդները։                                                                                                                                   

Քննարկման ընթացքում մեծ ուշադրություն դարձվեց դպրոցներում սմարթֆոնների օգտագործման թեմային։ Արգելքի կողմնակիցները նշում էին, որ հեռախոսները շեղում են երեխաների ուշադրությունը, խանգարում կենտրոնանալուն և նպաստում կախվածության ձևավորմանը։ Որպես օրինակ ներկայացվեց Ֆրանսիայի փորձը, որտեղ դպրոցներում գործում են հեռախոսների օգտագործման սահմանափակումներ։                                                                                                                                                                            

Միաժամանակ երիտասարդ մասնակիցները ներկայացրին այլ տեսակետ։ Նրանց կարծիքով՝ խնդիրը ոչ թե սարքն է, այլ այն, թե ինչպես է այն օգտագործվում։ Նրանք շեշտում էին, որ տեխնոլոգիաներն արդեն դարձել են կյանքի և կրթության անբաժանելի մաս, և երեխաներին պետք է սովորեցնել անվտանգ ու գիտակցված օգտվել դրանցից, այլ ոչ թե պարզապես հեռու պահել դրանցից։ Որպես օրինակ ներկայացվեց Էստոնիայի փորձը, որտեղ դպրոցներում հեռախոսներն օգտագործվում են նաև կրթական նպատակներով՝ Google Classroom-ի, Kahoot-ի և այլ թվային հարթակների միջոցով։                                                                                       

Քննարկման կարևոր ուղղություններից մեկը ծնողների և մեծահասակների պատասխանատվության հարցն էր։ Մասնակիցները նշում էին, որ հաճախ հենց մեծահասակներն իրենք չունեն բավարար մեդիագրագիտություն և թվային հմտություններ։ Հնչեց մի կարևոր միտք․                                                                                                                                                                                                                         

«Խնդիրը երեխաները չեն։ Խնդիրը մեծահասակներն են»։                                                                                                                                        

Շեշտվեց, որ թվային կրթությունը պետք է սկսվի ոչ միայն երեխաներից, այլ նաև ծնողներից, մանկավարժներից և ուսուցիչներից։

Անդրադարձ կատարվեց նաև COVID-19 համավարակի ազդեցությանը։ Համավարակի ընթացքում հեռախոսները դարձան կրթության հիմնական գործիքներից մեկը, քանի որ ոչ բոլոր երեխաներն ունեին համակարգիչներ, սակայն գրեթե բոլորը հնարավորություն ունեին օգտվելու սմարթֆոններից։ Միևնույն ժամանակ աճեցին կիբերբուլինգի, առցանց կախվածության և այլ թվային ռիսկերի դեպքերը։                                                                                                                                                                                                       

Աշխատարանի երկրորդ մեծ թեման արհեստական բանականությունն էր։ Քննարկվեց AI-ի միջոցով լուսանկարների, ձայների և տեսանյութերի կեղծման հնարավորությունը, ինքնության գողության ռիսկերը և երեխաների նկատմամբ հնարավոր չարաշահումները։ Երիտասարդ մասնակիցներից մեկը նշեց, որ եթե մարդու լուսանկարը կամ ձայնը հասանելի են համացանցում, ապա նա արդեն որոշակի ռիսկի տակ է։                                                                                                                                                                         

Քննարկման ամենաթեժ հատվածը վերաբերում էր պատասխանատվության հարցին։ Երիտասարդները պնդում էին, որ երեխաները չպետք է կրեն իրենց անվտանգության հիմնական բեռը։ Նրանց կարծիքով՝ պատասխանատվություն պետք է կրեն տեխնոլոգիական ընկերությունները, պետությունները և մեծահասակները։                                                                                                           

Մյուս կողմից մասնագետները շեշտում էին, որ երեխաներին անհրաժեշտ է զարգացնել դիմակայունություն (resilience), որպեսզի նրանք կարողանան ճանաչել վտանգները, հասկանալ մանիպուլյացիաները, պաշտպանել իրենց անձնական սահմանները և իմանալ, թե որտեղից օգնություն ստանալ։                                                                                                                                                                      

Քննարկման ընթացքում ձևավորվեց կարևոր հակասություն՝ արդյո՞ք պետք է հիմնական շեշտը դնել երեխաներին կրթելու վրա, թե՞ փոխել այն համակարգերը, որոնք ստեղծում են ռիսկերը։ Երիտասարդ մասնակիցները նշում էին, որ խնդիրը հաճախ ոչ թե երեխաների վարքագծի, այլ սոցիալական մեդիայի հարթակների կառուցվածքի մեջ է՝ անվերջ սքրոլ, ուշադրության համար պայքարող ալգորիթմներ, թույլ տարիքային վերահսկողություն և շահույթին ուղղված բիզնես մոդելներ։                                                   

Հնչեց նաև մի կարևոր միտք․

«Մենք այլևս դիտարկվում ենք ոչ թե որպես մարդիկ, այլ որպես հաճախորդներ»։

Քննարկման ընթացքում առաջարկվեց, որ AI-ով ստեղծված բովանդակությունը պետք է հստակ նշագրվի, որպեսզի օգտատերերը կարողանան տարբերակել իրական և արհեստականորեն ստեղծված նյութերը։                                                                                                    

Աշխատարանի ավարտին մասնակիցները եկան այն եզրակացության, որ երեխաների առցանց անվտանգությունը հնարավոր չէ ապահովել միայն արգելքներով կամ միայն կրթությամբ։ Անհրաժեշտ է համատեղել.

թվային և մեդիագրագիտությունը,

երեխաների մասնակցությունը,

ծնողների կրթությունը,

ուսուցիչների պատրաստվածությունը,

տեխնոլոգիական ընկերությունների պատասխանատվությունը,

և պետական կարգավորումները։                                                                                                                                                                                  

Ծրագրի հիմքում նաև սոցիալական և հուզական ուսուցման հինգ կարևոր հմտություններն էին՝ ինքնագիտակցություն, զգացմունքների կառավարում, մոտիվացիա, էմպատիա և սոցիալական հմտություններ։ Քննարկման ընթացքում դրանք բնութագրվեցին ոչ թե պարզապես որպես «փափուկ հմտություններ», այլ որպես անհրաժեշտ հմտություններ՝ անվտանգ և պատասխանատու կերպով թվային աշխարհում ապրելու համար։                                                                                                                             

Աշխատարանի գլխավոր ուղերձն այն էր, որ երեխաներին պետք չէ մեկուսացնել թվային աշխարհից։ Պետք է լսել երեխաներին, ներգրավել նրանց, զարգացնել նրանց հմտությունները և միաժամանակ պահանջել ավելի անվտանգ ու պատասխանատու թվային միջավայր։                                                                                                                                                                                                                               

«Եկեք ինտերնետը դարձնենք ոչ թե վայրի Արևմուտք, այլ լավ աջակցվող հարևանություն»։